In de voetsporen van Beethoven
Muziek-OCR getest door Toon Gordebeke en Hans Steeman

Muziek maken was altijd voorbehouden aan muzikanten. Zij waren (zijn) als enige in staat om uit notenschrift harmonische klanken te produceren. Tegenwoordig worden computers ook naar de muziekschool gestuurd, en Optical Manuscript (een uitbreiding voor Sibelius) laat zien de ze er ook nog wat opsteken.

Scannen van tekst is al een lastige job, scannen van muziek is nog veel moeilijker. Letters staan immers netjes naast elkaar, wat dan blijft zijn de verschillen in lettertypes. Muzieksymbolen daarentegen zijn verwerkt in een figuur: de notenbalk. Symbolen zijn in hun notatie dus ook nog eens verbonden met andere symbolen. Hoe goed zal een muziekherkenningsprogramma dit probleem oplossen? Gebruikers van het alom geroemde muzieknotatieprogramma Sibelius kunnen de proef op de som nemen met: Optical Manuscript.

Stap voor stap

De complete software wordt geleverd op één enkele diskette. Als eerste wordt het installatieprogramma gestart, en zoals te verwachten met Acorn-software, installeert het zich meteen. Dit allemaal zonder ook maar één keer in de handleiding te kijken. Ook de installatie van de Twain-driver is eenvoudig, al zit er een vervelende worm in het programma. De software kiest namelijk de eerste scanner die hij tegenkomt. Zelf heb ik ook een filmscanner met bijbehorende Twain-driver, de Epson Filmscan200. Aangezien EpsonFS in het alfabet voor EpsonGT staat, wordt de filmscanner door Optical Manuscript gekozen. De enige remedie tegen dit probleem is het hernoemen van de driver zodat de volgorde omdraait. Slordig, maar oplosbaar.

En dan komt de hamvraag: wat doet de software nu eigenlijk met een stuk bladmuziek. Een pagina met daarop de notatie van een muziekstuk wordt in de scanner gestopt. Activeer vervolgens de optie "OCR", en er verschijnt een venster met vier iconen voorzien van tekst. Je ziet meteen voor je hoe het proces verloopt. De eerste icon is 'Scan page', activeren maar! Het bekende Twain-venster verschijnt, waarna recht-toe-recht-aan gedrukt kan worden op de knop "scan". De scanner komt in beweging en als resultaat verschijnt de scan van de muziek voor je neus. De helderheid is nog te corrigeren, waarna het scannen is afgerond. De tweede knop wordt nu geactiveerd: 'Read scans'. Lijntjes van de notenbalk lichten op, waarna wordt aangegeven welk gedeelte zal worden vertaald en hoeveel tijd daarvoor ongeveer nodig is.

Help!
Tot mijn teleurstelling doet het programma maar een deel van het werk. Ik zoek even hoe de 'output' naar Sibelius moet worden verzonden en vind al snel onder "score" de optie "send to Sibelius". Weer een teleurstelling: het werkt niet...! Al snel wordt duidelijk dat versie 3.50 van Sibelius moet worden geactualiseerd naar 3.52. Een berichtje naar Engeland en enkele dagen later is de upgrade in huis. De service is dus prima!

Dit oponthoud neemt niet weg dat er in de tussentijd toch geëxperimenteerd kan worden met het programma. Het wordt tijd voor een duik in de handleiding. Je denkt dat het veel leeswerk wordt, maar dat valt reuze mee. Na een korte uitleg over de complexiteit van het lezen van een muziekstuk komt de uitleg over een paar belangrijke zaken.De juiste scanmode dient gekozen te worden, in de handleiding wordt dat duidelijk beschreven. De aanpak is duidelijk, maar niet zoals ik begon; gewoon maar scannen. Het programma wijst snel de weg en met de juist gekozen instelling (voor de breedte van de notenbalk) hoef je alleen maar te kiezen voor "scan".

Alle andere zaken zijn niet van belang. Als de scan goed is zie je meteen in blauw de lijnen van de notenbalken oplichten. Zie je ze niet allemaal, dan is er iets met de scan. Bijvoorbeeld scheef erin gelegd of de doortekening deugt niet. Kies in zo'n geval voor "re-scan" en de software doet zijn werk opnieuw. Het is even experimenteren met het kiezen van de helderheid om de optimale kwaliteit te halen. Maar met foto's e.d. is dat niet anders. Aan het product na het lezen van de scan op het scherm te zien is, is af te leiden of je er alles uithaalt wat er inzit.

Op weg naar succes

Het ruwe materiaal is nu beschikbaar. Vraag is dan: hoe goed doet de software zijn werk? Na ontvangst van de update kwam er snel duidelijkheid. Weer werd dezelfde muziek ingelezen en nu naar Sibelius gestuurd. Keurig verschijnt er een stuk muziek voor je neus. De rood gemerkte stukken die op het scherm verschenen werden gemakshalve even genegeerd. Klinkt het al een beetje?

Het lijkt tegen te vallen als een aantal maten geheel verkeerd klinken. Andere daarentegen zijn best redelijk. Terug naar de handleiding, want die rode markeringen stonden er natuurlijk niet voor niets. Het programma geeft boven iedere maat aan hoeveel er tekort of teveel is in het aantal noten en rusten. Is het goed, dan verschijnen er geen waarschuwingen. En zoals te verwachten, het is onmogelijk te verlangen dat je muziek helemaal correct wordt gelezen en vertaald. Worden de resultaten nader bestudeerd dan zie je dat met name symbolen die door andere elementen moeilijker herkenbaar zijn, weggelaten of verkeerd geïnterpreteerd worden.

Het belangrijkste is nu het corrigeren van het ritme. Andere componenten kunnen later in Sibelius zelf worden gewijzigd. Het invoeren van de correcties blijkt eenvoudig en werkt zoals we van Sibelius gewend zijn. Het vergelijken met het origineel is eenvoudig mogelijk. In een apart venster zie je vergroot de details van het gescande stukje dat wordt bewerkt. Er is te kiezen wat in het scan-programma wordt gecorrigeerd en wat later in Sibelius moet worden aangepakt.

Hoe dan ook, het werkt flexibel. Naarmate je er meer mee werkt, ontdek je de mogelijkheden. Maar wat doet het met een lang en ingewikkeld stuk?

Beethoven, een maatje te groot?

Nu is het tijd voor de ware test. Een boek met Beethoven-sonates wordt uit de kast gehaald. Gekozen wordt voor Sonate opus 27 no. 1, een sonate opgedragen aan de prinses van Lichtenstein. Dit is geen eenvoudig stuk bladmuziek, maar eigenlijk een compleet boekwerk. Dit wordt vast lastiger. De bladzijden zijn groter dan de A-4 scanner, maar de muziek zelf past gelukkig wel binnen het A-4 formaat. De eerste proef mislukt, al snel is duidelijk waarom. Het blad ligt niet recht genoeg in de scanner en dat is te veel van het goede. Na wat gedoe heb ik een manier gevonden om de bladzijden er allemaal recht op te krijgen en goed op het glas te houden. Nu gaan de bladzijden er achter elkaar in. Ik geef ze de namen van bladzijde uit het boek, dan zijn scan en pagina later weer eenvoudig bij elkaar te zoeken.

Na een paar bladzijden ben ik toch te nieuwsgierig en breek het scannen maar af. Het lezen en vertalen begint. Hier gaat heel wat meer tijd inzitten als in een met eenvoudige muzieknotatie, de hoeveelheid informatie is dan ook van een hele andere orde. Eén pagina is niet goed gescand, dit is gelukkig snel te verhelpen. Niet uitvegen, maar gewoon kiezen voor "re-scan". Het beheer van al de gescande pagina's is gemakkelijk en flexibel.

Als het lezen klaar is, kan ik mijn nieuwsgierigheid bevredigen. De klus blijkt heel aardig geklaard te zijn, en de kwaliteit valt mee. Korte noten (dus met meer lijnen in de stok) kunnen verkeerd geïnterpreteerd zijn. Soms staat er een rust teveel of te weinig. Je leert al snel hoe te corrigeren. Eenmaal gewend aan de verspringende vensters, gaat het heel snel. Na het nodige correctiewerk gaat de data naar Sibelius en inderdaad: het klinkt al direct heel aardig. De nuances moeten worden aangebracht evenals nog wat andere correcties. Ik ben er uiteindelijk een aardige tijd mee bezig geweest, maar dat is te wijten aan mijn onervarenheid met het programma en niet aan de kwaliteit ervan. Het volgende stuk gaat vast sneller.... want dit stuk van Beethoven is immers een ingewikkelde partituur.

Een aanrader!

Optical Manuscript (Music OCR) is een echte aanwinst. Op deze manier is een stuk muziek eenvoudig in de computer te krijgen. Zo van het papier coderen in Sibelius kost heel wat meer tijd, dan het te scannen en corrigeren. Na vertrouwd te zijn geraakt met het programma, werkt het goed en vind je veel dingen zonder meteen weer in de handleiding te moeten duiken. Het sluit goed aan op Sibelius. Voor mensen die geïnteresseerd zijn in muziek en ook muziek van bladmuziek naar de computer willen vertalen, is het beslist een echte aanrader.

Het enige nadeel: Optical Manuscript en Sibelius kosten samen en aardige duit. Voor veel hobbyisten is het mogelijk te duur, voor de ware muziekuitgever of de ervaren muzikant is het een zegen.

Met dank aan ECD voor het uitlenen van Optical Manuscript.