Hoe laat is het?
zonkijken met Paul Porcelijn

Een dag duurt 24 uur en om 12 uur staat de zon op z'n hoogst. Met deze twee gegevens kun je dus (als de zon vandaag schijnt) de klok gelijkzetten en (als de zon ook morgen schijnt) controleren of de klok 24 uur later nog op tijd loopt. Tentpaal loodrecht opspannen in de tuin, en meten maar.

O ja? Nee dus.
Geen enkele dag duurt precies 24 uur, dat kan wel een kwartier schelen. Om de snelheid van je klok met een zonnewijzer te ijken moet je eerst met de kalender ernaast voor vandaag de lengte van het etmaal uitvogelen. Daar heb je behalve de datum een formule voor nodig. En een computer voor het rekenwerk (want die formule is afgrijselijk). Daarna gaat het schaduw-meten in de zomerzon wel weer leuk ambachtelijk. Een minuut tijdsverschil per etmaal is met een paal van 4 meter in je tuin al meetbaar.

toont per dag in 2001 hoeveel minuten een etmaal korter of langer is dan 24 uur. In februari gaan de dagen een half uur sneller dan in november.

En dan het ijken
van de juiste tijd met een zonnewijzer. De meetfout is niet misselijk. De zon staat om 12 uur niet hier maar voorbij Berlijn het hoogst, boven de Pools-Duitse grens. In de zomertijd staat de zon om 12 uur nog veel oostelijker: boven Kiev en Sint Petersburg, in Rusland dus.

In de eerste helft van de 20e eeuw had Nederland een "echte" tijd: toen stond de zon om 12 uur precies boven Amsterdam. Het tijdverschil met Engeland was bijna 20 minuten, met Duitsland ruim 40 minuten. Met de Duitse bezetting ging Nederland in mei 1940 over naar de middeneuropese tijd (Greenwichtijd + 1 uur) en sindsdien staat de zon dus om 12 uur zomertijd boven Rusland: 30 graden oostelijk van de nulmeridiaan. In Amsterdam (4:53 OL) is de schaduw dan pas om 13:40:28 het kortst, in Nieuweschans aan onze oostgrens (7:43 OL) al 11 minuten eerder, om 13:29. Kortom, je moet voor dit meetwerk de coördinaten van je woonplaats opduikelen. Je vindt ze op stafkaarten.

Heb je die coördinaten
en de datum van vandaag, dan vind je bijgaand de formule om uit te rekenen hoelang dit etmaal duurt en hoe laat de zon precies in het zuiden staat.

staat in !Eureka spreadsheet-notatie maar kan makkelijk worden omgezet naar BBCbasic. De IF-statements zijn soms genest, je leest ze als volgt: If(als..,dan..,anders..)

De formule
geeft resultaten tot op de seconde, maar zo nauwkeurig kom je met de zonnewijzer-methode niet gauw. Meet je over langere tijd (weken, maanden) dan kom je een eind in de richting. Voor het bloedserieuze werk moet je echt in jaren en eeuwen gaan denken. Gelukkig wordt wereldwijd de zonnestand al duizenden jaren gemeten. Inmiddels is de uitkomst bekend: er zitten 31556926 seconden in een jaar. Volgens afspraak telt een etmaal 24 x 60 x 60 = 86400 seconden en helaas hou je dan elk jaar 20926 seconden over. Met schrikkeldagen werken we die weg: 24 per eeuw, en per 4 eeuwen nog 1 dag extra. Maar hoe je ook rekent, op nul kom je nooit. Na 400 jaar hou je toch weer 97 x 86400 - 400 x 20926 = 10400 seconden over. Ruim 200 seconden meer zelfs, want intussen draait de aarde wat trager om de zon. Omstreeks 5200 moet er weer een dagje extra geschrikkeld worden, maar wanneer precies valt nog niet te zeggen. Er moet eerst nog een flinke poos langer gemeten worden aan de zonnestand..

Intussen
moeten we het wel eens zien te worden over hoe laat het is. Het is natuurlijk leuk om te lezen dat "uur nul" destijds bepaald is op 31 december 1899 om 12 uur Greenwich Mean Time. Maar als je vandaag de dag je klok gelijk wilt zetten kun je niet blindvaren op de stationsklok of de frequentie van het lichtnet. Ook televisie-teletekst geeft per (kabel)zender een andere tijd aan. Zelfs de 3 nederlandse zenders lopen niet steeds gelijk. Enige strohalm is de atoomklok-zender van Mainflingen. Hoewel - heeft iemand die wel eens gechecked met bijvoorbeeld de Engelse standaardtijdzender?

Literatuur:

"Weet wat je meet",
R. Muijlwijk 1995

"In tijd gemeten",
C.C. Glopper-Zuijderland 1999

Funk Amateur, november 2000